"Hij die leert maar niet nadenkt is verloren; hij die nadenkt maar niet leert is in gevaar."

Mijn eerste gedachte bij deze stelling was: hoe zou je kunnen leren als je níet nadenkt? En leidt nadenken niet per definitie tot leren? Natuurlijk ben ik opgeleid met de leercirkel van Kolb, u weet wel: iedereen heeft een voorkeursstijl voor een bepaalde leerstijl leren en om een leerervaring te bestendigen moet u de factoren reflecteren, conceptualiseren, experimenteren en ervaren doorlopen in cirkelvorm. Het lijkt erop dat het van je definitie van leren en denken afhangt of deze stelling enig hout snijdt.

Vervolgens ben ik gaan denken aan voorbeelden waarin iemand wel leert en toch niet nadenkt. Gek genoeg kwam ik als eerste op “De zaak 40 – 61” ofwel de zaak Eichman door Mulisch’ ogen beschreven. De hoofdpersoon in dat schrijven heeft wel degelijk geleerd, dat hoef ik denk ik niet verder uit te leggen. Nadenken in de zin van de morele juistheid wegen van wat hij deed en leerde ontbrak (althans in onze ogen). Is hij daarmee verloren? Dat is verdedigbaar, doch ik voel er meer voor om te zeggen dat hij een gevaar vormde om redenen die ik vermoedelijk verder niet hoef toe te lichten. Verder moet ik hierbij denken aan mensen – we kennen allemaal de voorbeelden – die wat zij op hun opleiding leren vrijwel rücksichtslos in de praktijk toe willen passen zonder aan timing, draagvlak, toepasbaarheid, etc. te denken. Dat zijn mensen die zichzelf isoleren en zo zichzelf eruit werken. Je zou kunnen stellen dat zij verloren zijn, zij het dan voor de context waarbinnen zij op dat moment werken. Of, nog erger, afdelingsmedewerkers in een psychiatrisch ziekenhuis die een net uit het hoofd geleerde regel enthousiast (“Ik weet iets!”) toepassen en verbaasd zijn dat zij uitgescholden worden door de patiënt tegenover ze – in het milde geval. Als ze daar niet van (kunnen) leren zijn ze inderdaad in zeker zin verloren: je ziet meteen die glijbaan richting verzuring en eventuele langdurige ziekmelding voor je, niet? Zo zwartwit ligt het natuurlijk niet, maar polariseren helpt mij nu eenmaal goed bij het doen van een denkoefening.

Daarna ben ik gaan denken aan een voorbeeld van denken zonder te leren. Daarbij kon ik alleen denken aan een groepje mensen die steeds dezelfde gedachten denken en zo zichzelf en de groep of club staande houden. Men denke aan voetbalsupporters, de KluKluxklan en nog zo wat haatdragende lieden. Alle denken is erop gericht het oorspronkelijke idee/vertrekpunt te beschermen. Selectieve aandacht noemen ze dat: nieuwe standpunten leiden niet tot inzicht, maar tot een nog fellere verdediging van het eigen gedachtengoed. Dat is natuurlijk inderdaad levensgevaarlijk in meer extreme gevallen. In het dagelijks leven hebben we er allemaal wel een béétje een handje van durf ik te stellen.

Al met al vind ik dat die Kungfutse het aardig bij het rechte eind had, zij het dat leren en niet nadenken ook wel degelijk gevaarlijk is. Daarnaast is het goed om denken en leren te zien in de morele context die hij ongetwijfeld ook bedoeld heeft, want was hij niet degene die een vaste beschrijving gaf van hoe allerlei lieden zich moreel juist ten opzichte van elkaar dienen te gedragen? Vaders en zoons, koningen en onderdanen, etc? En dat de orde in het universum verstoord dreigde te raken als men zich niet aan zijn rol hield? Dat lijkt me dan toch een contradictie: leren en nadenken zouden dan binnen de kaders van de orde van het universum moeten plaatsvinden ofwel een bijdrage moeten leveren aan die orde, een orde die je blijkbaar kunt beschrijven. Kan er dan wel sprake zijn van vrij leren, waarbij je juist buiten je referentiekaders moet gaan denken. Bestaat er dus zoiets als op een juiste manier leren en denken? Wie bepaalt dat eigenlijk?

Het raakt wel aan de dilemma’s die ik soms als begeleider tegen kom: alhoewel leren en denken het meest effect sorteert als mensen dat in hun eigen tijd en op min of meer hun eigen manier kunnen doen is het heel verleidelijk om daar een waarde-oordeel aan toe te kennen. Soms is het verrassend om te zien wát en hóe mensen leren en is het duidelijk dat je als coach hooguit faciliteert. Soms is het verbijsterend om te zien dat gecoachten wel iets leren, maar daar niet per sé een beter hulpverlener van worden omdat zij de eerder genoemde selectieve aandacht toepassen om zichzelf overeind te houden. Als rechtgeaard coach bedenk ik daar meteen een truukje op: leren kan op drie niveaus en als het niveau van waarden en normen niet bereikt wordt, dan is het vaardighedenniveau voor nu misschien wel goed. Verder blijf ik benoemen wat ik bemerk en blijf vragen stellen. Toch blijft het soms knagen en blijft de vraag of er zoiets bestaat als een juiste manier van leren zich voordoen.

Ik zal ’s kijken wat ik met deze stelling in de praktijk kan en als het wat oplevert schrijf ik een aanvulling.

Direct Reageren? Klik hier

Repliek

Een mooi voorbeeld van een klassieke anatomische les: het geheel in stukjes snijden in de hoop dat inzicht in de delen inzicht in geheel zal opleveren. Als je hebt nagedacht en hebt geleerd maar niet hebt gezien en begrepen, wat dan? En het wordt natuurlijk wel heel moeilijk als je, zoals Esther in haar werk, ook nog een gericht doel bij het leren voor ogen hebt / moet hebben. "Ervaring is niet wat je hebt meegemaakt maar wat je hebt gedaan met wat je hebt meegemaakt", stond er laatst op mijn scheurkalender; voor mijn gevoel is leren iets tot je nemen, iets malen en keren en vormen tot iets wat voor jezelf werkbaar wordt. Op dat moment verinnerlijk je iets wat tot dan toe buiten jezelf was, je neemt het als het ware in je op, het wordt jou, letterlijk. Je kunt zo dus niet alleen maar nadenken zonder iets te leren, nadenken is een onderdeel van het leerproces en laat altijd z'n sporen na; als je eenmaal over iets bent begonnen te denken ben je daarna nooit meer exact dezelfde. Je hebt iets geleerd (of afgeleerd!). Zoals bij mij, op dit moment, terwijl ik het stukje van Esther heb verinnerlijkt en heb verwerkt tot iets wat vanaf nu van mij zal zijn ... De vraag is alleen dan nog: heb ik dan nu iets van Esther geleerd?

Jacco Mokveld